Mantık, mühendislik, askeri alanlarda oldukça önemli olan, kavramsal psikoloji ve nöropsikoloji ile de iç içe geçmiş olan problem çözme kavramı birçok alanda bilgi sahibi olunması gereken bir kavramdır. Öncelikle problem çözmenin ne olduğuna ve hangi becerileri gerektirdiğine bakalım;
Problem çözme, çoğu aktivitenin sık görülen bir parçası olan engelleri aşarak bir hedefe ulaşma sürecidir. Çözüm gerektiren sorunlar, basit kişisel görevlerden (örneğin bir cihazın nasıl açılacağı) iş ve teknik alanlardaki karmaşık sorunlara kadar uzanır. Birincisi, bir konuyu ele alan basit problem çözmenin (SPS) bir örneğidir, ikincisi ise birbiriyle ilişkili birden fazla engeli olan karmaşık problem çözmenin (CPS) bir örneğidir.
Karşılaştığımız bir durumdan, problemler, problemlerden öncelikli bir problem, problemden olası nedenler, olası nedenlerden en muhtemel neden ve bundan da en doğru aksiyonu bulabiliriz. Radford 1977 yılında yayımladığı kitapta yukarıdaki görselde bu şekilde bir şema sunuyor.
Problem çözme terimi disipline bağlı olarak biraz farklı bir anlama sahiptir. Örneğin, psikolojide zihinsel bir süreç, bilgisayar biliminde ise bilgisayarlı bir süreçtir . İki farklı sorun türü vardır: kötü tanımlanmış ve iyi tanımlanmış; her biri için farklı yaklaşımlar kullanılmaktadır. İyi tanımlanmış problemlerin belirli nihai hedefleri ve açıkça beklenen çözümleri vardır, ancak kötü tanımlanmış problemlerin böyle bir özelliği yoktur.
Mantık, mühendislik, askeri alanlarda oldukça önemli olan, kavramsal psikoloji ve nöropsikoloji ile de iç içe geçmiş olan problem çözme kavramı birçok alanda bilgi sahibi olunması gereken bir kavramdır. Öncelikle problem çözmenin ne olduğuna ve hangi becerileri gerektirdiğine bakalım;
Problem çözme, çoğu aktivitenin sık görülen bir parçası olan engelleri aşarak bir hedefe ulaşma sürecidir. Çözüm gerektiren sorunlar, basit kişisel görevlerden (örneğin bir cihazın nasıl açılacağı) iş ve teknik alanlardaki karmaşık sorunlara kadar uzanır. Birincisi, bir konuyu ele alan basit problem çözmenin (SPS) bir örneğidir, ikincisi ise birbiriyle ilişkili birden fazla engeli olan karmaşık problem çözmenin (CPS) bir örneğidir.
Problem çözme becerileri, bir problemin kaynağını belirlemenize ve etkili bir çözüm bulmanıza yardımcı olur. Problem çözme çoğu zaman ayrı bir beceri olarak tanımlansa da bu yeteneğe katkıda bulunan ilgili başka beceriler de vardır.
Bazı temel problem çözme becerileri şunları içerir:
- Aktif dinleme
- Analiz
- Araştırma
- Yaratıcılık
- İletişim
- Karar verme
- Ekip oluşturma
Problem çözme becerilerinizi geliştirmek için kullanabileceğiniz çeşitli yöntemler vardır. İster iş arıyor olun ister şu anda çalışıyor olun, problem çözme becerilerinizi ve ilgili becerilerinizi geliştirmek, güçlü bir aday ve çalışan olmanıza yardımcı olacaktır.
- Alanınızda daha fazla teknik bilgi edinin
- Problem çözme fırsatlarını arayın
- Problem pratiği yapın
- Başkalarının sorunları nasıl çözdüklerini gözlemleyin
Biraz da karmaşık problem çözme nedir bundan bahsedelim. Literatürden karmaşık problem çözme ile ilgili bazı bilgiler paylaşacak olursak;
Karmaşık Problem Çözme Nedir?
Karmaşık problem çözme, rutin eylemlerle ulaşılamayan kötü tanımlanmış hedeflere ulaşmak için dinamik ortamlarda gerekli olan, kendi kendini düzenleyen psikolojik süreçlerin ve etkinliklerin bir toplamıdır. Yaratıcı bilgi kombinasyonlarına ve geniş bir strateji dizisine ihtiyaç vardır
Karmaşık problem çözme, belli bir başlangıç durumu ile amaçlanan hedef durum arasındaki engeli azaltmak için bilişsel faaliyetler ve davranışlar yardımıyla gerçekleşir. Başlangıç durumu, amaçlanan hedef durumu ve engeller karmaşıklığı kanıtlayabilir, zaman içinde dinamik olarak değişebilir ve kısmen anlaşılmaz olabilir. Basit sorunları çözmeyle karşılaştırıldığında, karmaşık problemleri çözmeye başlarken başlangıç durumunun, amaçlanan hedef durumun ve engellerin tam özellikleri bilinmez.
Karmaşık problem çözme, problemi çözen kişi ile görevin bağlı olduğu durumsal koşullar arasında verimli etkileşimi bekler. Bu, bilişsel, duygusal ve sosyal kaynakların yanı sıra bilginin kullanılmasını gerektirir (bkz. Frensch ve Funke 1995).
1970’lerin ortalarında “Lohhausen” ile bir araştırma programının ilk başlangıcından bu yana, hem temel hem de uygulamalı araştırmalarda farklı boyutlarda ve farklı alanlardan (örneğin, ekonomi, ekoloji, politika, teknoloji) çok sayıda senaryo geliştirilmiş ve uygulanmıştır. Aşağıdaki bölümlerde karmaşık problemlerin özellikleri özetlenecek, araştırmadaki eğilimler tanımlanacak, ampirik sonuçlar örneklenecek ve bu yaklaşımın sorunları ve perspektifleri tartışılacaktır
Karmaşık problemlerin özellikleri, basit problemlerin gerekliliklerinden oldukça farklıdır. Beş özellik geleneksel olarak farklılaştırılmıştır (Funke 2003):
- Problem durumunun karmaşıklığı. Geleneksel olarak karmaşıklık, verilen sistemin değişken sayısına dayalı olarak tanımlanır. Bu şüphesiz problem zorluğunun tahmininde sadece bir ilk yönlendirmedir, ancak ek özellikler daha güvenilir belirlemelere izin verir. Karmaşıklık, problem çözücüden temel öğelere indirgeme yoluyla basitleştirme gerektirir.
- İlgili değişkenler arasındaki bağlantı. Elbette, problemi çözen kişi üzerindeki iş yükü için belirleyici olan sadece değişken sayısı değil, bu değişkenler arasındaki bağlantıdır. Diyelim ki 100 değişken içeren bir sistemde her değişken sadece tam olarak bir diğerine bağlıysa, bağlantı, tüm değişkenlerin birbirine bağlı olduğu bir sistemden daha düşüktür. Karşılıklı bağımlılıkları anlayabilir yapabilmek için problem çözücüden bir bağlantı modeli gereklidir.
- Durumun dinamikleri. Bu özellik, karmaşık, ağ tabanlı bir sistemde yapılan müdahalelerin, belki de amaçlanmadan etkisi olan süreçleri etkinleştirebileceğini açıklar. Benzersiz bir varyasyon, kendi (iç) dinamik (“eigen-dinamik”) dir. Bu, birçok durumda problem çözücü ve onun/ onun kararlarını beklemeyen, durumun zaman içinde kendiliğinden değiştiğini belirtir. Dinamik, problem çözücüden “zaman” faktörünü düşünmesini gerektirir.
- İlgili değişkenler ve hedef tanımı konusundaki opaklık. Bir opak durumda, değişkenler ve olası hedefler hakkında gereken tüm bilgiler verilmemiştir. Opaklık, problem çözücüden bilgi edinmeyi aktif bir şekilde gerektirir.
- Politeli. Karmaşık bir durumda hedeflere ulaşmak karmaşık olabilir. Genellikle karmaşık bir durumda dikkate alınması gereken birden fazla hedef vardır. Karşıt hedeflerden kaynaklanan çatışmalar, uzlaşmaların oluşturulmasını ve önceliklerin belirlenmesini gerektirir.
Karmaşık problemlerle yapılan araştırmada, prosedürler ve amaçlar açısından iki farklı yaklaşım vardır:
- Deneysel Yaklaşım: “Senaryoların Sistematik Manipülasyonu.” Bu yaklaşımın temel özellikleri, uyarıcıların (karmaşık sistemler) deneysel manipülasyonu ve sunum koşullarıdır. Bu yaklaşımın karakteristik bir özelliği, senaryoların (veya sistem özelliklerinin) sistematik olarak manipüle edilmesidir: bağlantı derecesi, eigen-dinamiklerin varlığı veya yokluğu veya zaman gecikmelerinin derecesi, bilgi edinme (= sistemlerin tanımlanması) ve bilgi uygulama (= sistemlerin kontrolü) üzerinde etkilere sahiptir.
- Korelasyonel Yaklaşım: “Bireyler Arasındaki Farklılıkları Arayış.” Bu yaklaşımın temel özellikleri, bireyler arasındaki farklılıkları araştırmak ve başarı ve başarısızlık arasındaki ilişkileri aramaktır. Sistem özellikleri, davranışsal olasılıkların alanını görmek için sabit tutulmuştur. Ayrıca, karmaşık sistemlerdeki bireysel izlekler analiz edilmiş ve test zekası, kişilik özellikleri gibi yapılarla ilişkilendirilmiştir.
https://www.indeed.com/career-advice/career-development/complex-problem-solving
Funke, Joachim. (2012). Complex Problem Solving. 10.1007/978-1-4419-1428-6_685.
Dörner D, Funke J. Complex Problem Solving: What It Is and What It Is Not. Front Psychol. 2017 Jul 11;8:1153. doi: 10.3389/fpsyg.2017.01153. PMID: 28744242; PMCID: PMC5504467.
Schoppek, W. (2002). Examples, rules, and strategies in the control of dynamic systems. Cognitive Science Quarterly, 2, 63-92.
Fischer, A. vd. (2012). The Process of Solving Complex Problems. The Journal of Problem Solving, 4(1) Fall 2011